Infotheek Speciaal Zwart als roet – Deel 2

Infotheek Speciaal Zwart als roet – Deel 2

Van duivelse Pieten en zwarte Klazen: Kies de nieuwe Piet!

specials zwarte piet 2

Door Abe de Verteller op december 2, 2012

Natuurlijk moet het Sinterklaasfeest blijven. Inclusief Zwarte Piet! Echter in een levende traditie zijn kleine organische veranderingen best mogelijk. In de loop van de geschiedenis is het feest al menigmaal van gedaante veranderd. In de negentiende eeuw werd het Sinterklaasfeest in Nederland geciviliseerd. Piet kreeg van duivelse, meer negroïde trekken en de Sint zelf werd nu alleen nog maar verkleed als waardige bisschop. De wilde Nicolaasmaskerade met duivels of zwarte Klazen werd een plechtige intocht van Sint Nicolaas. Ook daarna bleven er veranderingen plaatsvinden. Voor 1945 had Sinterklaas meestal slechts één helper, door een actie van de Canadese bevrijders werden dat er velen en dat bleef zo. In de jaren tachtig verdween de roe van Zwarte Piet. Bang maken en dreigen met slaan werd als kindonvriendelijk ervaren en paste niet meer bij de nieuwe opvoedingsmethoden. Het is dan ook niet meer dan normaal om te verwachten dat er een Piet komt die niet als neger(knecht/slaaf) te herkennen valt en dus ook niet van racisme beticht kan worden! (1)
In welke richting moeten we dan de verandering van de gestalte van onze geliefde Zwarte Piet zoeken? Het kan om deze reden interessant zijn te kijken naar de helpers van de Sint in andere delen van Europa, zoals in de bergdalen van Zwitserland en Oostenrijk, waar de oude en ruigere versie van het feest wèl stand heeft gehouden.

Hieronder volgt een lijst van al die Duivelse Pieten door Europa heen, waarbij ik met de gruwelijkste begin, genaamd Krampus, en eindig met de verdacht veel op Zwarte Piet lijkende Schmützli. Wie na deze lijst nog steeds denkt dat de Piet slechts een ‘negerslaaf’ is, is blind! Verderop wordt nog aandacht besteed aan Zwarte Sinterklazen en enkele andere buitenissige cadeaubrengers met de kerst om te eindigen met mijn suggestie voor een nieuwe Piet!

Duistere figuren die Sint Nicolaas vergezellen

specials zwarte piet 2 1

Krampus uit Oostenrijk, Beieren en Zwitserland

De gruwelijkste helper van de Sint is toch wel Krampus. Deze komt voor in Oostenrijk, Beieren en Zwitserland. Zijn naam komt van ‘klauw’ en hij ziet er uit als een duivel. Hij is gehoornd en harig, vaak met een lange rode tong. Hij draagt soms een stok of een ketting en dreigt daarmee kinderen te slaan. De Krampusduivels maken een rondgang op Sint Nicolaasavond, waarbij ze lawaai maken met bellen en hoorns. Ze krijgen ‘schnaps’ van de omstanders. Ze dreigen kinderen mee te nemen naar de hel en slaan jonge vrouwen op de billen met berkentwijgen. (2)

specials zwarte piet 2 2 specials zwarte piet 2 4 specials zwarte piet 2 5 specials zwarte piet 2 3

Klaubauf en Bartl uit Oostenrijk

De Klaubauf van Tirol ziet er ook uit als een duivel met zijn schapenvacht, duivelsmasker met bokkehorens en rode tong uit de mond. Hij heeft een grote zak of mand bij zich voor stoute kinderen. Ook sleept hij met kettingen rond als teken dat hij  een geketende duivel is. Kinderen in Vinzgau proberen hem op 5 december met gevaar voor eigen leven wakker te maken. In Karinthië (Oostenrijk) wordt dit monster de (Schmütz)bartl genoemd. Hij is in zwarte schapenvellen gehuld, draagt een gehoornd masker en zijn rode tong hangt uit de mond. Soms heeft hij een paardevoet en hinkt hij. Er bestaat in Oostenrijk de suggestieve uitdrukking ‘hij weet waar Barthel de mosterd vandaan haalt’! De Klaubauf en Bartl lusten graag schnaps en geven veel aandacht aan jonge meisjes. (3)

specials zwarte piet 2 6 specials zwarte piet 2 7

 

Cert uit Tsjechië

specials zwarte piet 2 8In Tsjechië winden ze er geen doekjes om; de metgezel van de Sint is gewoon čert oftewel de duivel. Om hem ietwat in toom te houden heeft hij meestal een engel als metgezel.
Bij al deze duivelse figuren vind men naast Nicolaas ook regelmatig een verdwaalde engel. Deze goede krachten zijn echter duidelijk in de minderheid. (4)

 

Pelznickel uit Noord-Duitsland

Deze figuur komt uit Noordwest-Duitsland en geeft zijn cadeaus zonder bischoppelijke assistentie. Pelznickel betekend zoiets als pelzen-Nicolaas. Hij is van top tot teen in huiden gekleed. ‘Pelzen’ betekend echter ook afranselen en inderdaad draagt Pelznickel een roede bij zich. Soms draagt hij een masker met een lange tong. (5)

 

Knecht Ruprecht uit Duitsland

specials zwarte piet 2 9Ruprecht komen we al tegen in zeventiende eeuwse bronnen. Ruprecht heeft een lange donkere baard, een roe, een zak en een zwart gemaakt gezicht.  Hij is in bont gehuld en heeft ook nog vaak hoorntjes op het hoofd. Op zijn rug draag hij een mand om stoute kinderen mee te vervoeren. Hij riep: ‘Ich bin der alte böse Mann, der alle Kinder fressen kann‘. Stoute kinderen zou hij in zijn zak meenemen om later op te eten of om in de rivier te gooien. Ruprecht is net als Robin en Robert een veel voorkomende duivelsnaam. Hij werd ook wel Ruklaus genoemd, zeg maar de ruige (Sinter)Klaas. (6)

 

 

specials zwarte piet 2 10 specials zwarte piet 2 11 specials zwarte piet 2 12

 

De Buttnmandl uit Zuid-Duitsland

In Zuid-Duitsland in Berchtesgaden loopt er in de sint Nicolaasoptocht de Buttnmandl mee. Het zijn jongemannen die zich onherkenbaar hebben gemaakt met bossen stro en een masker. Ze zijn vaak behangen met klokken. Die klokken moeten de hele tijd blijven luiden tijdens de optocht. Er loopt ook een Nicolaasvrouw mee.. (7)

 

Le père Fouettard uit Frankrijk

specials zwarte piet 2 13In delen van Oost-Frankrijk wordt de Sint vergezeld door een oude bekende van hem. Hij heet le père Fouettard wat ‘de zweep slaande vader’ betekend. Hij is vaak gekleed in het zwart, met een zwarte baard en heeft een zweep, mand en kettingen bij zich. Hij is een oude bekende van sint Nicolaas, want al in de vroege middeleeuwen gaat er het verhaal dat de Sint eens drie scholieren redde die vermoord waren en in stukken gehakt. Deze waren door de moordenaar in een vaatje met pekel gepropt. Sint Nicolaas deed alsof hij juist wat vlees wou uit dat vaatje en klopte met zijn staf drie maal op het vat. Prompt sprongen de drie jongens er levend en wel uit! Deze booswicht heet in Frankrijk vader Fouettard en mag sindsdien de Sint vergezellen om de stoute kinderen met zijn zweep te slaan. Gezellig! (8)

SAINT-NICOLAS

 

Schmützli uit Zwitserland

specials zwarte piet 2 15De gezel van Sami Klaus (de Zwitserse naam voor de Sint) heet Schmützli. Deze Piet uit Zwitserland is volledig in het zwart of bruin gekleed en heeft een zwart gezicht. Schmütz betekend viezigheid. Zijn gezicht is dus zwart van viezigheid. Hij had een zweep, ketting en roe bij zich, maar ook kado’s en snoep in een zak. Pas na een examen in braafheid kregen de kinderen de kado’s. Waren ze stout bevonden dan kregen ze met de roe. of  Er werd gedreigd dat ze mee moesten in de zak om dan in het woud opgegeten te worden. Tegenwoordig laat Schmützli de zweep en ketting thuis en dreigt niet meer. (9)

specials zwarte piet 2 16 specials zwarte piet 2 17

 

Hadji Firoez uit Iran

specials zwarte piet 2 18Hadji is een man met een zwartgemaakt gezicht met rode lippen en een felrood kleed. Hij is degene die het Nieuwjaar aankondigt in Perzië. Dit doet hij met zang, tamboerijn en dans. Zo zorgt Hadji ervoor dat iedereen blij en gelukkig het Nieuwe jaar ingaat. Hij heeft een zwart gezicht omdat hij zo dichtbij de Nieuwjaarsvuren staat of anders omdat hij uit de Onderwereld komt. Deze figuur schijnt al uit het Zoroastrisme te komen – dus nog voor de komst van de Islam – en is daarmee minstens 1500 jaar oud! (Bron: http://en.wikipedia.org/wiki/Hajji_Firuz)

 

 

 

Duistere Klazen in Nederland en Zwitserland

Als we dan toch bezig zijn, is onze bisschop wellicht ook aan een make-over toe. Welk kind weet tenslotte tegenwoordig nog wat een bisschop is? Ook hier geeft een duik in de geschiedenis en in de gebruiken van enkele geïsoleerde gebieden veel alternatieven.
In de negentiende eeuw nog gingen Zwarte Klazen rond in Amsterdam. Ze maakten lawaai met rammelende kettingen en waren op zoek naar stoute kinderen. Ook in Wessinge aan de Veluwezoom trad een Sinterklaas op met een zwartgemaakt gezicht. Aan zijn linkerbeen droeg hij een ketting met een steen. In Grou in Friesland werd geen Sinterklaas gevierd maar sint Pieter. Voor 1903 had sint Pieter nog een ketting aan zijn been en een oude jas om, waarop lekkernijen waren genaaid. Hij had een doek voor zijn gezicht die alleen zijn ogen onbedekt liet. Dit duurde voort tot de plaatselijke kleuterjuf daar een einde aan maakte. In Franeker aan het begin van de negentiende eeuw liepen gemaskerde schippersknechten rond op sinterklaasavond. Zij toeterden met hoorns en maakten ketelmuziek en liepen rond in lelijke gewaden. Een van hen was verkleed als duivel met een zwarte keten aan het been. Zo moeten er over heel Nederland verspreid meer van dit soort optochten zijn geweest. (10)
In Nederland zijn van de ‘wilde’ Klazen alleen de Sunderums van Terschelling en de Klaasomes of Sunneklazen van Ameland nog over. Zij lopen rond met 5 december. Oorspronkelijk hadden zij een witte broek en hemd aan en een masker met wit gaas. Verder hebben zij een stok en een toeter bij zich. (11)

specials zwarte piet 2 19 specials zwarte piet 2 20

(Links Sunderums, rechts een Klaasome)

In Zwaben en Zwitserland gaan de Kläuse rond op Sinterklaasavond. dit heet Klausjagen. Ze zijn in het wit gekleed met een zwarte kap. Verder zijn ze met bellen behangen en dragen vreemde maskers gemaakt van boombast.  Vaak hebben ze enorme mijters op en gaan rond met veel lawaai van koebellen, zweepknallen en hoornblazen. (12)

specials zwarte piet 2 21

 

De heksen en demonen van de kerst

Naast de demonische wezens die Sint Nicolaas vergezellen vind je ook nog verwante wezens die pas verschijnen met kerst of driekoningen.

 

Het Christuskind

specials zwarte piet 2 22Door heel Europa heen heeft de kerk gepoogd het Nicolaasfeest te temmen en vromer te maken. Her en der is dat gelukt door de Sint te vervangen door het Christuskind. Dit is het kindeke Jezus, maar dan als een jong kind. Het wordt afgebeeld als een engelachtige figuur met lichtblonde haren en kaarsjes op het hoofd. Met de kerst geeft hij dan de cadeaus. In De Elzas is deze brave versie toch niet helemaal gelukt. Het kind wordt daar begeleid door een demonische figuur genaamd Hans Trapp. Hij heeft een zwart gezicht, een lange baard en heeft een roe in de hand om de kinderen mee te tuchtigen. (13)

 

De Joelbok van Zweden en Finland

De Joelbok of Joulupukki in Zweden en Finland lijkt tegenwoordig sprekend op de Kerstman, maar was ooit gekleed in een geitenvel met hoorns en ging als bok van de Joeltijd van deur tot deur om te vragen of er ook stoute kinderen zijn. (14)

specials zwarte piet 2 23 specials zwarte piet 2 24

 

Perchten

Percht, Berchtel of Butzenbrecht is een  vrouwelijke demon uit Oostenrijk en Zwitserland. Oorspronkelijk was zij de Godin Perchta die te vergelijken is met Holda. Zij beloond de vlijtigen, maar straft de luien. Met Driekoningen 6 januari gaat zij op zoek naar stoute kinderen om hun buiken open te rijten. De Perchten gaan ‘s-avonds in optocht door de straten. Er zijn mooie en lelijke Perchten. De lelijke Perchten dragen maskers met hoorns, koehuiden en bellen. De Perchten in de optocht lijken qua uiterlijk sterk op Krampus en Klaubauf, maar terwijl dezen mannelijke duivels zijn is Percht toch echt Frau Percht. (15)

specials zwarte piet 2 25 specials zwarte piet 2 26 specials zwarte piet 2 27

 

Befana uit Italië

specials zwarte piet 2 28Befana is een Italiaanse heks die op 6 januari stiekem ‘s-nachts kado’s brengt aan de kinderen. Zij draagt een sjaal om het hoofd en is met roet bedekt, omdat zij door de schoorsteen gaat om de cadeaus te brengen. Ze draagt een bezemsteel bij zich om op te vliegen, maar ook om de kinderen die haar betrappen er een mep mee te kunnen geven. Volgens de legende vroegen de Drie Koningen haar om mee te gaan naar het Kerstkind, maar zij weigerde. Sindsdien zwerft zij eeuwig rond en brengt nu kado’s aan andere kinderen. Zij is mogelijk verwant aan Percht. (16)

 

De Joelmannen van Ijsland

De Joelmannen of Jolasveinar van Ijsland zijn nu koddige, dwergachtige mannen die één voor één verschijnen in de dagen voor kerst om ondeugende dingen te doen. Vroeger waren zij een stuk angstaanjagender. Ze gingen rond in een ommetocht verkleed in dierenhuiden, met hoorns en een staart. Ze leefden van vloeken. Hoe meer er gevloekt werd, hoe dikker zij werden! De Joelmannen dreigden de stoute kinderen mee te nemen in hun mand.
Ook Gryla hun monsterlijke moeder trekt rond, zij is op zoek naar stoute kinderen die ze op wil eten. Gryla wordt al genoemd in de Edda als naam voor een reuzin. In de vroege teksten wordt zij afgeschilderd als een monster. Ze had 300 hoofden met zes ogen in elk hoofd en ook nog twee extra ogen in elke nek! Ze had hoorns en hele lange oren. Ze had paardenhoeven en vijftien staarten. Ze droeg geroofde ondeugende kinderen in haar zak. (17)

specials zwarte piet 2 29

 

Griekse duivels; de Kallikantzaros

specials zwarte piet 2 30De Kallikantzaroi van Griekenland trekken rond tussen kerst en driekoningen. Dan verlaten ze de onderwereld waar ze bijna de wereldboom hebben omgezaagd. Het zijn magere, zwarte wezens, met staart, klauwen en slagtanden. Ze hebben rode ogen, en een rode tong die uit hun mond hangt. En natuurlijk hebben ze hoorns op het hoofd! Als ze een huis binnen kunnen dringen maken ze er een bende van. Zij stelen het eten, pissen in de watertonnen, schijten in het vuur en vergrijpen zich aan de jonge dochters.. Met Driekoningen moeten ze de aarde weer verlaten, maar als ze aankomen bij de wereldboom blijkt deze geheeld en moeten zij helemaal opnieuw beginnen met zagen.

Dit wezen kennen de Grieken nu alleen nog maar in hun folklore of er ook ooit mannen zijn geweest die zich zo hebben verkleed is niet zeker. Toch lijken ze enorm veel op Krampus en aanverwanten! (18)

 

Conclusie: de nieuwe Piet

Deze korte opsomming moet voldoende zijn om een indruk te krijgen van de helpers´van sint Nicolaas en aanverwanten. Wat opvalt is dat ze allemaal spannend eng zijn. Ze roepen een aantrekkelijk soort angst op.  Bijna allen hebben de uitstraling van een sater of een wildeman van het woud. Ze doen de dingen die wij niet durven. Ook al worden ze meestal niet zo genoemd, toch zou je ze het eerste associëren met duivels. Toch de duivel als symbool voor alle kwaad is het ook niet. Daarvoor zijn deze wezen te ondeugend, te spannend. Mogelijk zijn we met deze duistere helpers van sint Nicolaas late exponenten van de Gehoornde God op het spoor gekomen.. Helaas (of gelukkig) zijn de meeste van deze wezens van hun engheid ontdaan en lief en schattig gemaakt voor de kinderen.

Er zijn bij de helpers van Sinterklaas – zoals ik het zie – minstens drie lagen te ontdekken: de heidense natuurgeest die sterke connotaties met de dodencultus heeft, vervolgens de Christelijke duivel die ‘geknecht’ is door de bisschop en zo voor het ‘goede’ gebruikt kan worden en ten derde bij de Nederlandse variant toch ook associaties met donkere slaven of negerknechten uit de koloniale 19e eeuw. Dit laatste past niet meer in onze tijd. We mogen best wat moeite doen om dat element uit de Piet te halen. Hier is geen regenboogpiet voor nodig, met slechts een paar aanpassingen is dit probleem op te lossen. Ik hoop van ganser harte dat onze Piet niet zal verwateren tot een politiek correcte, commerciële, halfzachte kerstelf, maar zal uitkristalliseren tot het beste wat de Piet door de tijden heen te bieden had.

Mijn verlanglijstje aan de Sint voor de Piet van de toekomst is als volgt: Uiterlijk: pikzwart! Dit is essentieel. Zonder zwarte kleur is Piet zijn archetypische ondergrond kwijt en verwordt dan tot kerstelf.. Weg met het clowneske pietenpak! Bedenk iets stoerders, donkergetinte pelzen of huiden en hoorns op het hoofd bijvoorbeeld. Verder geen oorringen, dikke lippen en kroeshaar of andere elementen uit de koloniale tijd! Daar zijn we nu toch echt mee klaar. De rest is bijzaak. Het karakter: weg met de domme Piet, maak het spannend, levenslustig en een tikkie ondeugend.

Abe van der Veen

1) http://nl.wikipedia.org/wiki/Zwarte_Piet
2) http://www.krampus.com/
The upside down Christmas tree and other stories – D. Scott p. 129 e.v
http://www.youtube.com/watch?v=bnfeWKyaiws&feature=player_detailpage Bewijs van het billen slaan.
Janssen p. 60
3) Janssen p.63
Farwerck – Noordeuropese mysteriëen p. 260
Grimm – Teutonic mythology p.515
http://www.dbnl.org/tekst/stoe002nede01_01/stoe002nede01_01_0042.php
http://www.sagen.at/texte/sagen/oesterreich/tirol/alpenburg/klaubauf_paznaun.html
4) http://www.myczechrepublic.com/czech_culture/czech_holidays/saint_nicholas.html
5) http://www.udi.germanistik.uni-wuerzburg.de/pdf/presse/Nikolaus_Volksblatt.pdf
6) Farwerck 256
Janssen 151
http://en.wikipedia.org/wiki/Companions_of_Saint_Nicholas
http://en.wikipedia.org/wiki/Knecht_Ruprecht
7) http://de.wikipedia.org/wiki/Buttnmandl
8) http://en.wikipedia.org/wiki/P%C3%A8re_Fouettard
9) Upside down Christmas p. 133
http://www.youtube.com/watch?v=GW–OM_pj1s
10) Nicolaas, de duivel en de doden – Janssen 39, 150
Farwerck – Noordeuropese mysteriëen p. 255
Als net niet meer gelovige jongen in het Friese dorpje Ryptsjerk ging ik te ‘Sinterklaazjen’. Dit hield in dat je verkleed als zwarte Piet of Sint de straat op ging om bij huizen aan te kloppen, waarvan je wist dat er kleine kinderen woonden. Je riep zijn er hier nog stoute kinderen? En gooide pepernoten in het rond. Daarna verwachtte je een beloning in de vorm van snoep. Nog eerder hadden deze jongens puur een wit laken om en een masker op, de Piet sleepte nog met een ketting.. (Farwerck 255) Nu is het gebruik helaas uitgestorven.
11) http://www.jefdejager.nl/sint.php
http://en.wikipedia.org/wiki/Companions_of_Saint_Nicholas
Janssen p. 48
12) http://www.feestenalmanak.nl/feest/sinterklaas
Janssen p. 55
http://en.wikipedia.org/wiki/Klausjagen
13) http://en.wikipedia.org/wiki/Christkind
14) http://deflipside.com/?p=4157
http://en.wikipedia.org/wiki/Joulupukki
15) Farwerck 285, 328
W. Samson – Christmas p. 79
16) http://nl.wikipedia.org/wiki/Befana
17) Farwerck – Mysteriën 256, 287
http://jol.ismennt.is/english/gryla-terry-gunnell.htm
Sluijter – Ijslands volksgeloof p.111
Bedell – Hildur queen of the elves p. 73
18) Ginzburg – Extacies
http://books.google.nl/books?hl=nl&id=xSrjsgvCu8YC&q=ruprecht#v=snippet&q=ruprecht&f=false
Siefker – Santa Claus – Last of the Wild Men
Schrijnen – De H. Nicolaas in de folklore

Meest recente berichten

  1. Infotheek Headlines – Oktober 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – Oktober 2016
  2. Infotheek Headlines – September 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – September 2016
  3. Infotheek Headlines – Juli 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – Juli 2016
  4. Infotheek Headlines – Juni 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – Juni 2016
  5. Infotheek Headlines – Mei 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – Mei 2016
  6. Infotheek Headlines – April 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines – April 2016
  7. Infotheek Headlines Maart 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines Maart 2016
  8. Infotheek Headlines Februari 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines Februari 2016
  9. Infotheek Headlines Januari 2016 Reacties uitgeschakeld voor Infotheek Headlines Januari 2016